Er was een paar jaar geleden een programma op televisie waarin ze live onderzoeken deden naar menselijk gedrag. Het was in een soort Big Brother huis. De mensen die er aan meededen wisten dat er psychologische testen zouden worden afgenomen. Ik vond het heel aangrijpend om te zien hoe het gedrag van mensen af hing van de groep waar ze zich in bevonden.

De mensen werden na binnenkomst willekeurig verdeeld in twee groepen. Blauw en rood. De rode groep kreeg in de loop van de tijd steeds meer privileges. De blauwe groep moest ten dienste staan van de rode groep. Er was dus een ongelijkheid die steeds groter werd. De overheersende groep genoot zichtbaar van de macht en leefden zich steeds minder in hoe het voor de onderdrukte groep moest zijn. Zij gingen zich boven de andere groep stellen, terwijl daar geen enkele reden toe was. Ze waren per ongeluk in de ‘goede’ groep gekomen. De onderdrukte groep mopperde, maar deed wel steeds wat er van hen gevraagd werd. Alsof ze niet op het idee kwamen om nee te zeggen. Er was maar een enkeling die kritische vragen stelde over wat er gebeurde en die de mogelijkheid overwoog om niet mee te werken.

Wat mij aangrijpt in dit soort processen is de beïnvloedbaarheid van mensen in een groep. Het houd me bezig hoe dit zo kan ontstaan. Ik ga er van uit dat dit ons vanuit de natuur is ingegeven. Kuddegedrag. De groep biedt ons veiligheid. Of je nu bij de superieuren hoort of bij de onderdrukten. Dit gevoel van veiligheid gaat boven de behoefte om trouw te zijn aan jezelf en aan je eigen normen blijkbaar. Gedurende mijn laatste jaren in de GGZ heb ik zo’n proces van dichtbij meegemaakt. Er ontstond een wij-zij cultuur tussen “de organisatie” en “de werkvloer”. De teamleiders voerden opdrachten uit waar ze niet achter stonden en waarvan niemand wist wie daar verantwoordelijk voor was. Toch deden ze het. En de werkvloer voerde uit. Wij stonden er ook niet achter. Wij wisten dat de gevolgen schadelijk waren voor de cliënten. En toch deden we het.

Vorige week was Ingrid Betancourt bij Pauw en Witteman. Zij heeft jarenlang gegijzeld in de jungle doorgebracht. Met een ketting om haar nek. Ik raak altijd weer geïnspireerd door mensen die in onderdrukte situaties de vrijheid nemen om eigen baas te blijven. Zo besloot zij om niet meer mee te werken aan video opnamen voor de buitenwereld. Ze had het idee dat het de gijzeling van haar en de andere gijzelaars zou verlengen. Dus zei ze nee. Heel vanzelfsprekend. Omdat ze er niet achter stond. Dit vind ik nou ik de kern van heldhaftigheid. Ze blijft zelf beslissen. Ook als de gevolgen ingrijpend kunnen zijn.

Ik geloof dat het gebrek aan heldhaftigheid bij gewone mensen de reden is dat er verdeeldheid ontstaat en het wij-zij gevoel waar momenteel zo veel over gepraat wordt. Het is een universeel menselijk proces. Het is onze menselijke manier om een gevoel van veiligheid te creëeren. De vraag is natuurlijk of het helpt. Of eigenlijk weten we wel dat het niet helpt. Het wij- zij gevoel is de belangrijkste voedingsbodem voor geweld, conflicten en oorlogen.

Waar ik momenteel mee worstel is waar mijn verantwoordelijkheid begint in dit soort processen. Op welke manier kan ik invloed uitoefenen? En doe ik eigenlijk wel alles wat in er in mijn vermogen ligt om verdeeldheid tegen te gaan?

3 Reacties

  1. len van der hoeven oktober 25, 2010

    Het bovenstaande stukje herken ik. Wat ik zelf probeer te doen,is kijken wat de situatie met me doet. Dat vraagt tijd en aandacht.Gewaarworden is daar goed woord voor. Tegelijk onderzoek ik mijn eigen verantwoordelijkheid in de gegeven situatie.Dat betekent voor mij dat ik een antwoord zoek waarom ik iets doe of zeg waar ik vrede mee heb.Groeten, Len

  2. Bert den Herrtog oktober 25, 2010

    Hoi Annemarie,

    Ik denk dat dit alles met je opvoeding te maken heeft en wat je in je “jonge jaren” hebt meegemaakt. Ook op werkvloeren vind je enkelingen, die niet klakkeloos overal in meegaan maar vragen stellen en niet alles accepteren. Soms komen ze zelfs voor hun collega’s op. Doordat het enkelingen zijn krijgen ze van hoger hand al snel de sticker negatief opgeplakt. Alleen zij doen hun mond open de rest is de zwijgende massa, die alleen onderling klaagt maar nooit iets kritisch zeggen tegen de mensen, die er iets aan kunnen doen. Ik noem dit al jaren het schoolplein-gedrag van ouders, die hun kind van school komen halen. Ook dat heeft iedereen wel wat te mopperen of te klagen over school maar bijna niemand gaat naar binnen om te vragen hoe het één en ander nou echt zit.

    Groeten,

    Bert den hertog

  3. Mariëtte oktober 25, 2010

    Hallo Bert,

    Ik ben zo’n enkeling die haar mond niet kan houden en regelmatig het hoofd boven het maaiveld heeft gestoken.
    Inmiddels ben ik zo ver dat ik mijzelf een compliment geef als ik mijzelf op de achtergrond houd; maar dat is uit zelfbescherming en niet in het belang van de discussie.
    Het is moeilijk vol te houden, in elk geval, en zeker na zo’n bevlogen artikel als hierboven. Dan begint het echt wel weer te knagen. Ik in dienst van mijn idealen! Hak mijn kop er maar weer af…

Naam (verplicht)

Email (verplicht)

Site

Speak your mind